E-mail

English






Od Redaktora witryny:

Czesław Miłosz - jeden z największych polskich poetów XX wieku, który otrzymał nagrodę Nobla za literaturę w 1980 roku - zmarł w Krakowie 14 sierpnia w wieku lat 93. Od 2001 roku był członkiem Rady naszej strony internetowej. Będzie go nam brakowało jako wyśmienitego poetę, pisarza oraz niezwykle życzliwego nam człowieka.

Irena Bellert

Czesław Miłosz (1911-2004)

Andrzej Zawada

Przegląd Polski, 20 sierpnia 2004
www.dziennik/przeglad

Najwybitniejszy polski poeta XX wieku urodził się 30 czerwca 1911 roku w majątku Szetejnie na Żmudzi. W 1929 roku ukończył wileńskie Gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta, a następnie rozpoczął studia na Uniwersytecie Stefana Batorego, zrazu na wydziale humanistycznym, ale po kilku tygodniach przeniósł się na wydział prawa i nauk społecznych. Dyplom ukończenia prawa otrzymał w roku 1934.

Należał do Koła Polonistów oraz do legendarnego Akademickiego Klubu Włóczęgów. Współtworzył głośną grupę literacką Żagary, w której był aktywnym i bardzo zadziornym publicystą oraz od razu docenianym poetą. Jego artykuły i polemiki z epoki Żagarów zostały po raz pierwszy zebrane i przedstawione współczesnemu czytelnikowi w tomie pt. Przygody młodego umysłu w ubiegłym (2003) roku.

Po ukończeniu studiów Czesław Miłosz wyjechał na roczne stypendium do Paryża, gdzie bliżej poznał swego krewnego, francuskiego pisarza Oskara Miłosza, którego twórczość miała odtąd już stale fascynować polskiego poetę.

Po powrocie z Francji rozpoczął pracę w wileńskiej rozgłośni Polskiego Radia, by - od 1937 r. - kontynuować to zajęcie w Warszawie. Przez pierwsze miesiące wojny przebywał w Rumunii, postanowił jednak nie udawać się na dalszą emigrację, lecz połączyć się z ukochaną Janiną, późniejszą żoną. W styczniu 1940 r. przedostał się do Wilna, a po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną przekradł się do Warszawy, gdzie mieszkał do upadku powstania, intensywnie uczestnicząc w tajnym życiu literackim i kulturalnym. Ryzykowna ucieczka spod okupacji sowieckiej pod okupację niemiecką została opisana w Rodzinnej Europie (1958).

W roku 1945 poeta osiadł w Krakowie, początkowo przemieszkując w gościnie u Anny i Jerzego Turowiczów. Od roku następnego był dyplomatą powojennej Polski w Nowym Jorku, od 1947 w Waszyngtonie, a od 1950 w Paryżu. W styczniu 1951 r. zdecydował się na emigrację polityczną. Schronienia udzielił mu wówczas Instytut Literacki Jerzego Giedroycia w Maisons-Laffitte. W latach 50. poeta mieszkał we Francji, w Brie-Comte-Robert i w Montgeron.

W 1960 r. wyjechał do Berkeley w USA, gdzie na Uniwersytecie Kalifornijskim przyjął stanowisko profesora i wykładał literaturę polską oraz rosyjską przez przeszło dwadzieścia lat. Prócz twórczości własnej publikował w latach 60. liczne przekłady poezji polskiej na angielski i poezji amerykańskiej na polski. Jako tłumacz promował w Ameryce polską literaturę, wydając tam antologie (znana Postwar Polish Poetry, 1965) oraz osobne tomy Zbigniewa Herberta, Aleksandra Wata i Anny wirszczyńskiej. W latach 70. przystąpił do nowego przekładu Starego Testamentu z greki, hebrajskiego i łaciny. Jest także autorem obszernego podręcznika historii literatury polskiej (I wyd. ang. 1969, wyd. polskie 1993).

Poeta otrzymał kilka międzynarodowych wyróżnień literackich, wśród nich Prix Littéraire Européen (1953), Guggenheim Fellowship (1976), Neustadt Price (1978), które w 1980 roku uwieńczyła literacka Nagroda Nobla. Jest również doktorem honoris causa sporej liczby uniwersytetów amerykańskich, polskich, włoskich oraz litewskiego w Kownie. W r. 1997 nadano Poecie honorowe obywatelstwo Litwy.

Na początku lat 90. Czesław Miłosz osiadł częściowo w Krakowie, zimy spędzając w Berkeley. W ostatnich kilku latach nie wracał już do Kalifornii.

Pierwsze wiersze Czesława Miłosza ukazały się w 1930 r. na łamach akademickiego pisma Alma Mater Vilnensis. Debiut książkowy to Poemat o czasie zastygłym (1933). Wielkie uznanie krytyków i poetów zdobyła następna książka poetycka, Trzy zimy (1936). Wówczas to młody krytyk Ludwik Fryde miał powiedzieć Stefanowi Kisielewskiemu, że Miłosz to talent na miarę Mickiewicza. Trzeci zbiorek nosił tytuł Wiersze i wydany został metodą powielaczową w r. 1940 w Warszawie jako pierwsza książka poetycka konspiracji, a jej autor podpisał się pseudonimem Jan Syruć.

Następny tom Miłosza to Ocalenie (1945), moim zdaniem jedna z najlepszych polskich książek poetyckich. Później, podczas pobytu w Waszyngtonie, powstał m.in. Traktat moralny.

Już w siedzibie paryskiej Kultury Czesław Miłosz napisał m.in. Zniewolony umysł (1953), tom wierszy wiatło dzienne (1953), powieść Zdobycie władzy (1953, wyd. polskie 1955). Zniewolony umysł przyniósł Poecie opinię wybitnego autora politycznego i międzynarodowy rozgłos. W Brie-Comte-Robert powstała urodziwa powieść Dolina Issy (1955), a po przeprowadzce do Montgeron - Traktat poetycki (1957) i Rodzinna Europa.

Poezja Miłosza, stanowiąca fundament jego twórczości, stopniowo wzbogacała się o nowe wątki (m.in. doświadczenie amerykańskie rozumiane również jako doświadczenie globalne) i komplikowała artystycznie, wchłaniając coraz więcej wzorów i tradycji, zachowując jednakże stałą klarowność obrazu i rytmiczny porządek zdania. Ukazywały się dalsze zbiory wierszy, wśród nich Gucio zaczarowany (1965), Miasto bez imienia (1969), Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada (1974), Hymn o Perle (1982), Kroniki (1998), Dalsze okolice (1991), Na brzegu rzeki (1994). W poszukiwaniu "formy bardziej pojemnej" Poeta przekraczał granice gatunku i rodzaju literackiego, z czego powstawały mieszaniny wierszy, obrazków prozą, notatek, metaforycznych refleksji, jak w zbiorach Nieobjęta Ziemia (1984) i Piesek przydrożny (1997, Nagroda Nike w 1998).

Rok 2000 przyniósł znakomity tom pt. To. Z kolei Drugą przestrzeń, zbiór zawierający między innymi głośny i szeroko dyskutowany, odważny poemat pt. Traktat teologiczny, opublikował Poeta w roku 2002. W roku następnym ukazał się przejmujący poemat pt. Orfeusz i Eurydyka, napisany po niespodziewanej śmierci drugiej żony Miłosza, Carol.

Ważną formą artystycznej wypowiedzi był dla Czesława Miłosza esej. W długim szeregu książek tego gatunku, otwartym Zniewolonym umysłem i Rodzinną Europą, trudno dokonywać selekcji, wymieńmy więc niektóre tytuły: Ziemia Ulro (1977), wiadectwo poezji (1983), Metafizyczna pauza (1989), Rok myśliwego (1990), Szukanie ojczyzny (1992), Legendy nowoczesności (1996), Abecadło Miłosza (1997), Życie na wyspach (1997), Wyprawa w Dwudziestolecie (1999), a ostatnio Spiżarnia literacka, cykl niewielkich esejów wspomnieniowych, do ostatniej chwili ogłaszanych na łamach Tygodnika Powszechnego (część tych szkiców wyszła w książce pod tym samym tytułem wiosną br.). Przed kilkoma miesiącami opublikowano także inny wybór esejów Poety, pisanych w minionym dziesięcioleciu, zatytułowany O podróżach w czasie.

Wkrótce ukażą się zapewne nowe wiersze i eseje Czesława Miłosza, albowiem Poeta odszedł w imponującej pełni twórczych sił.

Andrzej Zawada